સ્વાર્થ અને ઉદાસીનતા સામે સમાજને એક ટકોર -

સ્વાર્થ અને ઉદાસીનતા સામે સમાજને એક ટકોર

નાઝીઓ જ્યારે
સામ્યવાદીઓને પકડવા માટે આવ્યા,
ત્યારે હું ચૂપ રહ્યો;
હું સામ્યવાદી નહોતો.

એ લોકો જ્યારે
સમાજવાદીઓને પકડવા માટે આવ્યા,
ત્યારે હું ચૂપ રહ્યો;
હું સમાજવાદી નહોતો.

એ લોકો જ્યારે
કામદાર યુનિયન વાળાઓને પકડવા માટે આવ્યા,
ત્યારે હું ચૂપ રહ્યો;
હું કામદાર યુનિયનવાળો નહતો.

એ લોકો જ્યારે યહુદીઓને
પકડવા માટે આવ્યા.
ત્યારે હું ચૂપ રહ્યો;
હું યહુદી નહોતો.

એ લોકો જ્યારે મને
પકડવા માટે આવ્યા,
ત્યારે બોલવા માટે કોઈ
બચ્યું જ નહોતું.

માર્ટિન નાઈમુલર
(અનુ. ધવલ શાહ)

જર્મન પાદરી અને ચિંતક માર્ટિન નાઈમુલર દ્વારા લખાયેલી અને શ્રી ધવલ શાહ દ્વારા અનુવાદિત આ કવિતા માત્ર બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે નાઝી અત્યાચારોના ઈતિહાસનો કોઈ જૂનો દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ તે આજના સમયના દરેક સમાજ માટે એક ગંભીર અને જીવંત ચેતવણી છે. આ કવિતાના શબ્દો ભલે અત્યંત સાદા અને સરળ હોય, પરંતુ તેનો આઘાત અને તેનો સંદેશો સીધો આપણા હૃદય અને મગજ પર પ્રહાર કરે છે. આ પંક્તિઓના માધ્યમથી સમાજની “મારે શું?” વાળી માનસિકતા અને સંવેદનહીનતા પર આકરી ટકોર કરવામાં આવી છે.

કવિતાનો મૂળ ભાવાર્થ એ છે કે જ્યારે સત્તા કે કોઈ તાકાતવર વર્ગ દ્વારા સમાજના કોઈ એક સમૂહ પર અત્યાચાર થાય છે, ત્યારે બાકીનો સમાજ માત્ર એ વિચારીને મૂક પ્રેક્ષક બની રહે છે કે પોતે તે સમૂહનો હિસ્સો નથી. લોકો પોતાની જાતને સુરક્ષિત માનીને બીજાના દુઃખ કે પીડા પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરે છે. પરંતુ અંતે, જ્યારે તે અત્યાચારી સત્તા તેમને પોતાનો શિકાર બનાવવા આવે છે, ત્યારે તેમની પડખે ઊભા રહેવા માટે કે તેમના પક્ષે અવાજ ઉઠાવવા માટે કોઈ જ બચતું નથી.

આ કવિતા આજના આપણા આધુનિક સમાજ માટે એક અરીસા સમાન છે, જેમાં આપણે આપણી પોતાની કાયરતા અને સ્વાર્થના દર્શન કરી શકીએ છીએ. આજે પણ આપણે આપણી આસપાસ આ જ માનસિકતા જીવંત જોઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ ગરીબ, લાચાર, લઘુમતી કે નબળા વર્ગ પર અન્યાય થાય છે, ત્યારે સમાજનો એક મોટો વર્ગ એવું માનીને ચૂપ રહે છે કે આ તેમનો પ્રશ્ન નથી. આ ઉદાસીનતા જ અન્યાય કરનારાઓને વધુ હિંમત આપે છે. સમાજનો મોટો વર્ગ પોતાના ઘર, નોકરી અને બેંક બેલેન્સની કાલ્પનિક દુનિયામાં પોતાની જાતને સુરક્ષિત માને છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે જો પડોશીના ઘરમાં આગ લાગી હોય, તો મોડા-વહેલા તે આગ તેમના પોતાના ઉંબરા સુધી પહોંચવાની જ છે.

આપણે એ સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છીએ કે જ્યારે આપણે કોઈ ખોટા કાર્યનો કે અન્યાયનો વિરોધ નથી કરતા, ત્યારે આપણે પરોક્ષ રીતે તેને આપણી મંજૂરી જ આપીએ છીએ. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે કોઈ પણ તાનાશાહી, અત્યાચાર કે ભ્રષ્ટાચાર રાતોરાત શક્તિશાળી નથી બનતા. તે સમાજના સારા અને સજ્જન લોકોના “મૌન” ના ખાતર-પાણીથી જ પોષાય છે અને મોટા થાય છે. આજે આપણે જ્ઞાતિ, ધર્મ, ભાષા અને પ્રાંતના આધારે એટલા બધા વહેંચાઈ ગયા છીએ કે “માણસ” તરીકે બીજા માણસના દુઃખમાં ઊભા રહેવાની આપણી સંવેદનશીલતા જાણે મરી પરવારી છે.

માર્ટિન નાઈમુલરની આ પંક્તિઓ આપણને સૌને ઢંઢોળીને જગાડે છે અને એક આકરો પ્રશ્ન પૂછે છે કે શું આપણે પણ આ જ ઐતિહાસિક ભૂલનું પુનરાવર્તન નથી કરી રહ્યા? અન્યાય એ એક ચેપી રોગ જેવો છે, તેને જ્યાં રોકવામાં ન આવે ત્યાં તે સમગ્ર સમાજને ભરખી જાય છે. તેથી, માત્ર પોતાના સ્વાર્થ પૂરતું ન વિચારતાં, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની અને નબળા લોકોની પડખે ઊભા રહેવાની હિંમત આપણે કેળવવી જ પડશે. જો આજે અન્ય કોઈના હક છીનવાઈ રહ્યા હોય અને આપણે ચૂપ રહીશું, તો આવતીકાલે જ્યારે આપણા પોતાના મૂળભૂત અધિકારો અને અસ્તિત્વ પર ખતરો આવશે, ત્યારે આપણને બચાવવા આવનાર કોઈ નહીં હોય.

લેખન– રાહુલ મૌર્ય